Бірінші бүкілодақтық Түркітанушылар сійезіне 100 жыл! скачать в хорошем качестве

Бірінші бүкілодақтық Түркітанушылар сійезіне 100 жыл!

1926 жылы, яғни, осыдан 100 жыл бұрын Баку қаласында өткен тұңғыш Түркологтер съезі – тарихы мен тағдыры ортақ тілдес халықтардың – ХХ ғасырдағы ғылыми, мәдени өмірінде айрықша орын алатын уақиға. Аталған съездің мән-маңызын талдап-талқылау мақсатында осы тарихи оқиға төңірегінде ғалымдардан сұхбат алуды жөн көрдік. 1926 жылғы Бірінші Бүкілодақтық түркологиялық съездің болуына тікелей не әсер етті? Съездің Баку қаласында өту себебі неде? Бұл съезге кімдер қатысты және оның негізгі тақырыбы қандай? Съезден келгеннен кейін А.Байтұрсынұлы «Түрікшілер құрылтайы» атты мақала жазды. Бұнда сьезд туралы: Құрылтай қарауына арналған 14 басты мәселе еді. Соның әрбірінен 4–5, қатта 8–9 баяндамалар жасалды. Бірақ мәселе көп болғанмен, құрылтай шақырушылардың көбінесе көздегені латын қарпі екендігі құрылтай ашушылардың да, үкімет тарапынан құттықтаушылардың да сөзінен көрініп тұрды. Солай болған соң қаріпке қатысы бар мәселелерге көбірек зер салынып, солар көбірек талқыға түсіп, басқалары ат үстінен айта өткен сияқты болды»,-деп негізгі 14 мәселені тізбектеп көрсетеді. Мақаланың қысқаша мазмұнына тоқталатын болсақ: Бірінші Түрікшілер құрылтайы 1926 жылғы 26 ақпанда басталып, 6 наурызда аяқталған. Құрылтайға түрік нәсілді халықтардың көпшілігі қатысып, бұрын жүзбе-жүз кездеспеген халық өкілдері алғаш рет бас қосқан. Қаралған 14 негізгі мәселенің ішінде ең көп талқыланғаны – әліпби (қаріп) мәселесі болған. Құрылтай ұйымдастырушыларының басты мақсаты латын қарпіне көшу екені ашық байқалған. Көтерілген мәселелер: 1) емле; 2) пән сөз; 3) әліп-би; 4) ана тілін оқыту әдісі туралы еді. Бұл төңірегінде ғалымдардың пікіріне де назар аударайық. 100 жыл бұрынғы тарихи оқиғаның бейнежазбасы табылды ма? Алматыдағы А.Байтұрсынұлы музей-үйінде бұл сьезге қатысты қандай деректер бар? Қорыта айтқанда, 1926 жылғы Бакуде өткен тұңғыш түркологтер құрылтайы – санамызда мәңгі сақталған естелік. Ол – халықпен бірге өмір сүріп келе жатқан идеялар тізбегі. Түркі халықтарының ортақ тілі, ортақ жадты сақтауға ұмтылысы әлі де өзекті. Бұл тарихи жиын – ғылымның, ой еркіндігінің және рухани бірліктің рәмізі. Уақыт қанша өтсе де оның мәні кемімейді.